در ادبیات اصیل شیعه، «انتظار» نه بهمعنای دست روی دست گذاشتن، بلکه بهمعنای آمادگی، مسئولیتپذیری و تلاش برای تحقق جامعهٔ عادلانه است. با این حال، جریان انجمن حجتیه با قرائتی خاص از عصر غیبت، انتظار را از یک مفهوم پویا به حالتی ایستا و فردی فروکاست؛ قرائتی که از نگاه بسیاری از علما و اندیشمندان انقلاب اسلامی، نهتنها ریشهٔ روایی و فقهی محکمی ندارد، بلکه عملاً به تضعیف دینداری اجتماعی منجر شده است.
انتظار فرج در منابع شیعه؛ انتظار بهمثابه آمادگی و اقدام
در نگاه شیعه، انتظار فرج هرگز به معنای نشستن و تماشا کردن اوضاع نیست. انتظار، یک «حالت فعال» است؛ یعنی مؤمن منتظر باید خودش را برای ظهور آماده کند و این آمادگی، فقط با دعا و آرزو شکل نمیگیرد، بلکه با عمل، مسئولیتپذیری و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی معنا پیدا میکند.
وقتی در روایات گفته میشود «أفضل الأعمال انتظار الفرج»، منظور این نیست که منتظر، دست از کار بکشد و نسبت به ظلم و فساد بیتفاوت باشد. برعکس، این تعبیر ناظر به بالاترین سطح تعهد دینی است؛ تعهدی که از اصلاح نفس شروع میشود و به مسئولیت اجتماعی میرسد. در همین چارچوب است که مفاهیمی مانند امر به معروف، نهی از منکر، دفاع از حق و مقابله با ظلم، بخشی از انتظار واقعی شمرده میشوند.
فقهای شیعه نیز انتظار را یک وضعیت منفعل نمیدانند. از نگاه آنان، منتظر واقعی کسی است که در حد توان خود، برای تقویت جبههٔ حق و کاهش باطل تلاش میکند؛ حتی اگر نتواند همهٔ مشکلات را حل کند. در این منطق، بیتفاوتی نسبت به سرنوشت جامعه، نه نشانهٔ انتظار، بلکه نشانهٔ فاصله گرفتن از آن است. به همین دلیل، همین تعریف فعال از انتظار، معیار اصلی تشخیص انتظار اصیل شیعی از قرائتهای تحریفشده و انحرافی به شمار میآید.
قرائت حجتیه از انتظار؛ توقف به نام دینداری
در گفتمان حجتیه، انتظار فرج بهتدریج از یک مفهوم پویا و مسئولیتساز به برداشتی حداقلی و محافظهکارانه فروکاسته شد. در این نگاه، هرگونه تلاش برای تغییر وضعیت اجتماعی، مبارزه با ظلم، یا ورود دین به عرصهٔ قدرت و سیاست، بهعنوان «دخالت در کار امام زمان(عج)» تلقی میشود. نتیجهٔ عملی این برداشت آن است که منتظر واقعی، نه کسی که برای اصلاح جامعه تلاش میکند، بلکه فردی معرفی میشود که از هر نوع کنش اجتماعی فاصله میگیرد.
حجتیه این رویکرد را با استناد گزینشی به برخی روایات آخرالزمانی توجیه میکند؛ روایاتی که از گسترش ظلم پیش از ظهور سخن میگویند. اما در این قرائت، میان «خبر دادن از وضعیت آخرالزمان» و «تجویز تحمل یا تقویت ظلم» خلط جدی صورت میگیرد. منتقدان تأکید دارند که این نوع استناد، نه اجتهادی است و نه منطبق با مجموع معارف شیعه، بلکه برداشتی سطحی و نتیجهمحور از متون دینی است(۱).
در این چارچوب فکری، فساد، بیعدالتی و انحرافات اجتماعی نه مسئلهای برای مقابله، بلکه پدیدههایی تلقی میشوند که باید «تحمل» شوند؛ چراکه بهزعم این جریان، افزایش ظلم مقدمهٔ ظهور است. همین نقطه، محل اصلی نقد علما و اندیشمندان شیعه به انجمن حجتیه است؛ زیرا چنین نگاهی عملاً دین را از نقش اصلاحگرانه و عدالتخواهانهاش تهی میکند و آن را به مجموعهای از باورهای فردی و منزوی تقلیل میدهد(۲).
امام خمینی(ره) صراحتاً با این برداشت مقابله کردند و آن را انحراف از اسلام ناب دانستند. ایشان هشدار دادند که ترویج انتظارِ بدون عمل، جامعه را به سکون و بیمسئولیتی میکشاند و راه را برای سلطهٔ ظلم و فساد هموار میکند. از نگاه امام، اینکه به نام انتظار، مردم از دخالت در سرنوشت خود بازداشته شوند، نه نشانهٔ دینداری، بلکه ضربه به دین است(۳).
حجتیه بر چه اساسی انتظار منفعل را ترویج میکند؟
جریان حجتیه انتظار منفعل را نه بهصورت تصادفی، بلکه بر پایهٔ یک چارچوب فکری مشخص ترویج میکند. نخستین مبنای این نگاه، برداشت گزینشی از روایات آخرالزمانی است. حجتیه با تمرکز بر روایاتی که از گسترش ظلم پیش از ظهور خبر میدهند، این گزاره را القا میکند که هرگونه تلاش برای اصلاح جامعه یا مقابله با فساد، خلاف مسیر طبیعی ظهور است؛ در حالی که بسیاری از فقها این روایات را «اخباری توصیفی» میدانند، نه «دستورالعمل رفتاری»(۴).
دومین مبنا، نفی مشروعیت کنش سیاسی و اجتماعی در عصر غیبت است. بر اساس این دیدگاه، اجرای احکام اجتماعی اسلام و تلاش برای تشکیل حکومت دینی، تنها در زمان حضور امام معصوم معنا دارد و در عصر غیبت، مؤمن موظف است از ورود به عرصهٔ قدرت پرهیز کند. منتقدان این نگاه تصریح کردهاند که این مبنا، تعارض آشکار با فقه سیاسی شیعه و نظریهٔ ولایت فقیه دارد(۵).
سومین پایهٔ فکری حجتیه، تقلیل انتظار به یک وظیفهٔ صرفاً فردی است. در این چارچوب، انتظار به دعا، اعتقاد ذهنی و حفظ دیانت شخصی محدود میشود و هرگونه مسئولیت اجتماعی از آن حذف میگردد. همین تقلیل، به گفتهٔ کارشناسان، انتظار را از یک مفهوم زنده و اثرگذار به حالتی خنثی و بیاثر تبدیل کرده است(۶).
شعار و گزارهٔ محوری حجتیه چیست؟
حجتیه معمولاً دیدگاه خود درباره انتظار را نه در قالب یک شعار رسمی واحد، بلکه از طریق گزارههای تکرارشونده و ادبیات ثابت منتقل میکند. مهمترین این گزارهها عبارتاند از:
- «تشکیل حکومت اسلامی قبل از ظهور جایز نیست»
- «ما مأمور به تکلیف فردی هستیم، نه اصلاح جامعه»
- «پر شدن دنیا از ظلم، مقدمهٔ ظهور است؛ نباید با آن درگیر شد»
- «دخالت دین در سیاست، به مهدویت ضربه میزند»
منتقدان تأکید دارند که این گزارهها، اگرچه در ظاهر رنگ و بوی دینی دارند، اما در عمل به سیاستگریزی، انفعال اجتماعی و حذف نقش دین در تحولات کلان جامعه منجر میشوند. امام خمینی(ره) و رهبر انقلاب، بارها نسبت به خطر چنین ادبیاتی هشدار داده و آن را تحریف مفاهیم بنیادین تشیع دانستهاند(۷).
انتظار بدون مسئولیت اجتماعی؛ نقطهٔ گسست حجتیه از شیعهٔ اصیل
یکی از جدیترین نقاط اختلاف حجتیه با تشیع اصیل و انقلابی، حذف مسئولیت اجتماعی از مفهوم انتظار است. در سنت شیعی، دینداری همواره با احساس تعهد نسبت به جامعه، عدالت و سرنوشت عمومی همراه بوده است؛ اما در قرائت انجمن حجتیه، انتظار به امری صرفاً فردی تقلیل مییابد و وظیفهٔ مؤمن، به حفظ باور شخصی و پرهیز از ورود به مسائل جمعی محدود میشود.
پیامد این نگاه، شکلگیری نوعی دینداری منزوی است؛ دینداریای که در برابر گسترش ظلم، فساد یا بیعدالتی، واکنشی فعال از خود نشان نمیدهد و آن را خارج از دایرهٔ وظیفهٔ دینی تلقی میکند. به گفتهٔ بسیاری از کارشناسان و منتقدان، چنین رویکردی در عمل به سود جریانهای ضد دینی و ضد عدالت تمام میشود؛ زیرا جامعهای که منتظران آن منفعل باشند، توان اصلاح و مقاومت را از دست میدهد.
از این منظر، انتظارِ مورد نظر حجتیه نهتنها نقشی در آمادهسازی جامعه برای ظهور ایفا نمیکند، بلکه با تضعیف حس مسئولیت اجتماعی، به مانعی در برابر حرکتهای اصلاحی و عدالتخواهانه تبدیل میشود.
پیوند انتظار منفعل با سیاستگریزی؛ یک تصادف فکری؟
در گفتمان حجتیه، سیاستگریزی ارتباط مستقیمی با برداشت آنان از انتظار فرج دارد. وقتی انتظار به معنای خودداری از هرگونه اقدام برای تغییر وضعیت موجود تعریف شود، تلاش برای تشکیل حکومت دینی یا اصلاح ساختار قدرت، نه یک وظیفه، بلکه اقدامی نامشروع تلقی میشود. در این چارچوب، مشارکت سیاسی مؤمنان با این توجیه که «در عصر غیبت نباید وارد حاکمیت شد»، کنار گذاشته میشود(۸).
این رویکرد، سیاستگریزی را از یک انتخاب فردی به یک موضع فکری سازمانیافته تبدیل میکند. منتقدان حجتیه تأکید کردهاند که این نگاه، حاصل یک قرائت خاص از عصر غیبت است که در آن، اجرای احکام اجتماعی اسلام و اعمال حاکمیت دینی، صرفاً به زمان حضور امام معصوم موکول میشود و هر نوع اقدام سیاسی پیش از آن، فاقد مشروعیت تلقی میگردد(۹).
به باور بسیاری از علما و پژوهشگران انقلاب اسلامی، نتیجهٔ عملی این تفکر، حذف دین از یکی از مهمترین عرصههای اثرگذاری اجتماعی است. وقتی سیاست از دایرهٔ دینداری کنار گذاشته شود، دین به مجموعهای از مناسک فردی و باورهای شخصی تقلیل مییابد و توان هدایت جامعه و مقابله با ساختارهای ظلمآفرین را از دست میدهد. امام خمینی(ره) صراحتاً این نوع تفکر را انحرافی دانسته و آن را مغایر با اسلام ناب معرفی کردهاند(۱۰).
امام خمینی(ره) و نقد صریح انتظارِ بیعمل
امام خمینی(ره) از نخستین چهرههایی بودند که بهصورت آشکار و بیپرده با برداشت منفعل از انتظار فرج مقابله کردند. از نگاه ایشان، انتظار هرگز مجوز سکوت در برابر ظلم و فساد نیست و تبدیل آن به بهانهای برای کنارهگیری از مسئولیتهای اجتماعی، تحریف آشکار مفاهیم دینی است. امام صراحتاً تأکید میکردند که «انتظار فرج» به معنای نشستن، تماشاگر بودن و رها کردن سرنوشت جامعه نیست، بلکه با عمل، مجاهدت و ایستادگی معنا پیدا میکند(۱۱).
امام خمینی(ره) کسانی را که به نام انتظار، مردم را از دخالت در سرنوشت خود بازمیدارند، بهعنوان جریانی خطرناک معرفی میکردند؛ جریانی که ناخواسته یا آگاهانه، راه را برای استمرار ظلم هموار میکند. از نگاه ایشان، این تفکر نهتنها کمکی به دین نمیکند، بلکه جامعهٔ دینی را از درون تهی کرده و روحیهٔ مسئولیتپذیری، مبارزه و عدالتخواهی را تضعیف میکند(۱۲).
بر همین اساس، امام خمینی(ره) انتظارِ بیعمل را در تعارض مستقیم با اسلام ناب میدانستند. ایشان بارها هشدار دادند که اگر انتظار به معنای تعطیل شدن تکلیف اجتماعی تفسیر شود، نتیجهٔ آن اسلامی منزوی و بیاثر خواهد بود؛ اسلامی که توان ایستادن در برابر طاغوت و ظلم را از دست میدهد. همین مبنای فکری، علت اصلی تقابل جدی امام با جریانهایی بود که با چنین قرائتی از انتظار، عملاً به انفعال دینی دامن میزدند(۱۳).
امام خمینی(ره) در منشور روحانیت نیز با لحنی صریح نسبت به تفکری هشدار میدهند که به نام دینداری، روحانیت و جامعهٔ دینی را از عرصهٔ مسئولیت اجتماعی و سیاسی دور میکند. در این پیام، امام از جریانی انتقاد میکنند که با تحریف مفاهیم دینی و تقلیل آنها به عبادات فردی، عملاً مردم را به انفعال و کنارهگیری از سرنوشت جامعه سوق میدهد؛ رویکردی که از نگاه ایشان، در تعارض آشکار با اسلام ناب و روح انتظار سازنده قرار دارد(۱۴).
هشدار رهبر انقلاب درباره تحریف انتظار
آیتالله خامنهای در سالهای مختلف نسبت به تحریف مفهوم انتظار فرج هشدار دادهاند و صراحتاً با برداشتی که انتظار را به انفعال و کنارهگیری از مسئولیت اجتماعی تقلیل میدهد، مخالفت کردهاند. از نگاه ایشان، انتظار مفهومی «سازنده، محرک و مسئولیتآور» است و نمیتوان آن را به حالتی منفعل و بیاثر فروکاست. رهبر انقلاب تأکید دارند که انتظارِ بدون عمل، اساساً انتظار واقعی نیست، بلکه نوعی سوءبرداشت از معارف مهدوی به شمار میآید(۱۵).
ایشان بارها تصریح کردهاند که منتظر حقیقی کسی است که در مسیر تحقق عدالت، ایستادگی در برابر ظلم و ساخت جامعهٔ اسلامی تلاش میکند. در این چارچوب، مقاومت، مسئولیتپذیری و حضور فعال در صحنههای اجتماعی و سیاسی، نه در تعارض با انتظار، بلکه از لوازم آن است. به همین دلیل، رهبر انقلاب نگاههایی را که انتظار را مساوی با بیعملی یا سیاستگریزی معرفی میکنند، نوعی تحریف خطرناک از اندیشهٔ مهدویت دانستهاند(۱۶).
تهیسازی انتظار در گفتمان حجتیه
در گفتمان حجتیه، انتظار فرج بهتدریج از یک مفهوم فعال و جهتدهنده به رفتاری خنثی و کماثر تقلیل پیدا میکند. بدون آنکه اصل انتظار انکار شود، کارکرد آن تغییر مییابد؛ بهگونهای که انتظار دیگر نیرویی برای حرکت، اصلاح و مسئولیتپذیری نیست، بلکه به حالتی صرفاً ذهنی و فردی فروکاسته میشود.
نتیجهٔ این تهیسازی مفهومی آن است که انتظار، نقش خود را در شکلدهی به کنش اجتماعی از دست میدهد. جامعهای که انتظار را با این قرائت تجربه میکند، نه خود را موظف به اصلاح میداند و نه احساس تعهدی نسبت به ساختن وضعیت عادلانه دارد. در چنین وضعیتی، انتظار بهجای آنکه زمینهساز ظهور باشد، به عاملی بازدارنده در برابر پویایی دینی و اجتماعی تبدیل میشود.
پیامدهای اجتماعی انتظار منفعل
انتظار منفعل در عمل به کاهش حساسیت دینی نسبت به پدیدههایی مانند ظلم، بیعدالتی و فساد منجر میشود. وقتی انتظار به معنای «تحمل وضع موجود» تفسیر شود، واکنش نشان دادن به ناهنجاریها دیگر یک وظیفهٔ دینی تلقی نمیشود، بلکه اقدامی زائد یا حتی نادرست جلوه میکند. نتیجهٔ این نگاه، شکلگیری نوعی دینداری خنثی است که نسبت به تحولات اجتماعی بیتفاوت باقی میماند.
در چنین فضایی، دین بهتدریج از عرصهٔ تصمیمسازی اجتماعی کنار گذاشته میشود و به حوزهٔ باورهای شخصی و مناسک فردی محدود میگردد. جامعهای که با این برداشت از انتظار تربیت شود، توان مطالبهگری، اصلاح و مقاومت در برابر انحرافات را از دست میدهد. علما و رهبران انقلاب اسلامی بارها هشدار دادهاند که این نوع انتظار، نهتنها جامعه را برای ظهور آماده نمیکند، بلکه با تضعیف روحیهٔ مسئولیتپذیری، زمینهٔ رکود دینی و اجتماعی را فراهم میسازد(۱۷).
جمعبندی؛ انتظار، مسئولیت است نه بهانه
بررسی گفتمان حجتیه نشان میدهد که تحریف مفهوم انتظار، صرفاً یک اختلاف سلیقه یا برداشت نظری نیست، بلکه انحرافی فکری با پیامدهای واقعی اجتماعی و دینی است. در این قرائت، انتظار از یک نیروی محرک و مسئولیتساز، به بهانهای برای سکوت، انفعال و کنار کشیدن از صحنهٔ جامعه تبدیل میشود؛ تغییری که مستقیماً با روح تشیع در تعارض است.
در مقابل، انتظار در شیعهٔ اصیل مفهومی زنده و کنشمحور است؛ انتظاری که مؤمن را نسبت به عدالت، ظلمستیزی و سرنوشت جامعه بیتفاوت نمیگذارد. از همین رو، هر برداشتی که انتظار را به بیعملی، سیاستگریزی یا تعطیل شدن تکلیف اجتماعی فرو بکاهد، نهتنها با مبانی تشیع سازگار نیست، بلکه در نقطهٔ مقابل گفتمان انقلاب اسلامی قرار میگیرد؛ گفتمانی که انتظار را مسئولیت میداند، نه بهانه.
منابع
- رسول جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی–سیاسی ایران، نشر علم
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، نقد و بررسی جریان حجتیه
- امام خمینی(ره)، صحیفه امام، ج ۲۱، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- مرتضی مطهری، قیام و انقلاب مهدی(عج)، انتشارات صدرا
- امام خمینی(ره)، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- رسول جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی–سیاسی ایران، نشر علم
- آیتالله خامنهای، بیانات در موضوع انتظار و مهدویت، دفتر حفظ و نشر آثار
- رسول جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی–سیاسی ایران، نشر علم
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی و نقد جریان حجتیه
- امام خمینی(ره)، صحیفه امام، ج ۲۱، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- امام خمینی(ره)، صحیفه امام، ج ۱۳، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- امام خمینی(ره)، صحیفه امام، ج ۲۱، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی مواضع امام خمینی(ره) در برابر جریان حجتیه
- امام خمینی(ره)، منشور روحانیت، اسفند ۱۳۶۷، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم درباره انتظار فرج، دفتر حفظ و نشر آثار
- آیتالله خامنهای، بیانات در موضوع مهدویت و انتظار سازنده، دفتر حفظ و نشر آثار
- امام خمینی(ره)، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی؛ آیتالله خامنهای، بیانات در موضوع انتظار و مسئولیت اجتماعی، دفتر حفظ و نشر آثار
