پایگاه خبری مفاز- در دنیای امروز که کتاب و ادبیات، نقشی پررنگ در شکلدهی به باورها و نگرشهای اجتماعی ایفا میکنند، بررسی محتوای آثار پرفروش و پرمخاطب از اهمیت ویژهای برخوردار است. یکی از نویسندگانی که توانسته جایگاه خاصی در میان مخاطبان ایرانی، بهویژه نسل جوان پیدا کند، پائولو کوئیلو است. رمانهای او با استقبال گستردهای روبهرو شده و حتی در محافل فرهنگی و آموزشی نیز مورد توجه قرار گرفتهاند. اما آیا صرف پرفروش بودن یک کتاب، به معنای مفید بودن آن برای جامعه است؟
از خوشبینی کاذب تا عرفانهای انحرافی
نگاه سطحی به آثار کوئیلو ممکن است این تصور را ایجاد کند که او صرفاً یک نویسنده داستانی است که با روایتهای جذاب و الهامبخش، مخاطبان را به امید، معنویت و خودشناسی دعوت میکند. اما بررسی عمیقتر اندیشههای وی نشان میدهد که در پس این روایتها، نوعی جهانبینی خاص نهفته است که میتواند تأثیرات قابلتوجهی بر ذهن و باورهای مخاطبان، بهویژه جوانان، بگذارد.
در واقع کوئیلو با زبانی ساده و روایتی جذاب، مخاطبان را به سمت نوعی خوشبینی غیرواقعبینانه هدایت میکند که در نهایت، پذیرش منفعلانه سرنوشت را تبلیغ میکند. این نوع تفکر، که از اساس با عرفانهای اصیل و حقیقی در تضاد است، جوانان را از تفکر انتقادی و تلاش برای تغییر وضعیت حقیقی خود بازمیدارد.
آموزههای کوئیلو بهجای ایجاد انگیزه برای اصلاح و رشد معنوی، افراد را به سمت پذیرش بیچونوچرای مشکلات و پناه بردن به نوعی سرخوشی کاذب سوق میدهد.
روایتهایی جذاب با القائاتی پنهان
باید توجه کرد که مفاهیم ارائهشده در کتابهای کوئیلو، صرفاً تخیلات ادبی نیستند، بلکه او در بسیاری از آثارش، تجربیات شخصی و باورهای خود را بهعنوان نوعی الگوی معنوی به مخاطبان عرضه کرده است.
بسیاری از شخصیتهای اصلی رمانهای کوئیلو، افرادی سرگردان و بحرانزده هستند که برای گریز از رنج، به امیال درونی و خواهشهای نفس پناه میبرند.(۱) کوئیلو خود نیز اعتراف میکند که تمام شخصیتهای داستانهایش بازتابی از خود او هستند: «در حقیقت، من همه شخصیتهای رمانهایم هستم» (۲).
زندگی پرفرازونشیب وی، شامل تجربه شدید اعتیاد، بستری شدن در بیمارستان روانی و پیوستن به انجمنهای جادویی و شیطانپرستی، بهطور مستقیم در کتابهایش منعکس شده است.(۳)
همچنین به صراحت از تأثیرپذیریاش از عرفانهای انحرافی همچون کابالا سخن گفته است. مفاهیمی همچون تقدسبخشی به سحر و جادو، پذیرش خدای منفعل، و ارتباط معنویت با آیینهای انحرافی، در کتابهای او بهطور ضمنی تبلیغ میشود.(۴)
ناگفته نماد وی در مقاطعی از زندگی خود با «الیستر کراولی»، پدر شیطانپرستی مدرن، ارتباط داشته است.
اگرچه آثار کوئیلو در نگاه اول، دعوت به امید و انگیزه برای زیستن را تداعی میکنند، اما در واقع نسخهای برای «تطبیق با وضع موجود» هستند، نه تلاش برای تعالی معنوی. این در حالی است که معنویت حقیقی، نه در پذیرش کورکورانه سرنوشت، بلکه در تلاش آگاهانه برای تغییر و تکامل روحی معنا مییابد. بنابراین نشر چنین آثاری میتواند برای جوانان که در جستوجوی هویت و معنا هستند، مسیری نادرست ترسیم کند.
چرا هنوز آثار کوئیلو در ایران منتشر میشود؟
سوالی که در اینجا مطرح میشود، چرا با وجود این حجم از پیامهای انحرافی آثار این نویسنده نه تنها منتشر، بلکه بهطور گسترده به فروش میرسد در حالی که نویسندگانی با رویکردهای معنوی سالم و حقیقی، اغلب با محدودیتهای انتشار روبهرو هستند. حتی در سفر کوئیلو به ایران، با وجود عدم رعایت قانون کپیرایت در کشورما رعایت، مقامات وقت پذیرفتند که او حق تألیف دریافت کند.(۵)
با توجه به مسائل گفته شده، پرداختن به اندیشههای پائولو کوئیلو و تحلیل محتوای آثار او از جنبههای مختلف، امری ضروری است. از یک سو، آگاهیبخشی به مخاطبان درباره پیامهای پنهان در این کتابها اهمیت دارد و از سوی دیگر، چرایی انتشار گسترده این آثار در ایران، آن هم در شرایطی که بسیاری از نویسندگان داخلی و متفکران دارای اندیشههای اصیل، با محدودیتهایی در انتشار آثار خود مواجهاند که مسئلهای قابلتأمل است.
سراب معنویت در آثار کوئیلو
این ضرورت با توجه به نظر رهبر معظم انقلاب نسبت به این نویسنده حساستر میشود، آنجا که ایشان، در بازدید از نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، با مشاهده کتابی از پائولو کوئیلو، نویسنده مشهور برزیلی، میپرسند: «این کتاب درباره چیست؟» فروشنده پاسخ داد: «درباره یک سفر معنوی است.» و رهبر انقلاب در واکنش فرمودند: «اما این نویسنده اصلاً اهل معنویت نیست!»(۶)
بر نهادهای فرهنگی کشور، جامعه دانشگاهی و حتی خانوادهها لازم و ضروری است که با دقت بیشتری آثار این نویسنده و دیگر نویسندگان مشابه را بررسی کنند. نه برای آنکه مانع آزادی مطالعه شوند، بلکه برای آنکه آگاهی عمومی درباره پیامهای پنهان این آثار افزایش یابد. جوانان ایرانی شایسته آن هستند که با منابع غنی و سالمی در حوزه معنویت آشنا شوند، نه با نویسندگانی که در پس جذابیتهای داستانی، مفاهیم انحرافی و مضر را تبلیغ میکنند.
پینوشت:
۱. خوان آریاس، اعترافات یک سالک، ترجمه دلآرا قهرمان ص ۱۴۳
۲. همان ص ۱۴۲
۳. همان ص ۱۸۰
۵. آرش حجازی، چون رود جاری باش، ص ۲۰
۶. khamenei.ir
