به گزارش پایگاه خبری مفاز، ، در این گزارش با اقتصاد یهودیان ایران آشنا خواهید شد: از دورترین ایام تاریخ ایران تاکنون، یهودیان ایران همواره در کشورمان حضور داشته اند. با اینکه به لحاظ جمعیتی همواره جمعیت ایرانیان یهودی نسبت به سایر هموطنان خود رقمی ناچیز بوده است، اما همین حضور و ادامه زندگی مشترک قبل و بعد از ظهور اسلام، نشانه هایی گویا از فرهنگ و تمدن یهودی است. با همه اُفت و خیزها و نگرانی های پیدا و پنهان که در مورد زندگی اقلیت های دینی در ایران می توان یادآور شد، هیچ نشانه ای از نسل کشی یهودیان به سبک کشورهای اروپایی در قرون مختلف در تاریخ و فرهنگ ایرانیان یافت نمی شود.
بررسی دقیق و مستند زندگی کلیمیان و یهودیان در ایران و تأثیر آنها بر اقتصاد، تجارت، کشاورزی، صنعت و علوم کشورمان، قبل از دوران صفویه (۱۵۰۲ تا ۱۷۳۷) امکان پذیر نیست. البته نشانه هایی از حضور افراد سرشناس و بزرگان یهودی در مقامات مؤثر حکومتی ایران در قرون ۱۳ و ۱۴ میلادی می توان یافت. ولی این موارد به هیچ وجه نمایان گر موقعیت اقتصادی جوامع یهودی در دوران ذکر شده نمی باشد. سعد ا…، پزشک یهودی در دولت ارغون شاه (۱۲۸۴ تا ۱۲۹۱)، رشیدالدین فضل ا… همدانی، وزیر دولت غازان خان (۱۲۹۵ تا ۱۳۰۴) و بعضی دیگر از یهودیان را در مقامات دولت های ایلخانی ایران می توان یافت. در همین دوره، از شاهین، شاعر بزرگ یهودی که تورات را در مثنوی مشهور و معتبر خود به خط عبری و زبان فارسی سروده است، می توان نام برد.
اما مدارک قابل استناد بسیاری از زندگی کلیمیان در دوران شاهان صفویه در دسترس است. در این دوره، عمده محل تجمع یهودیان در اصفهان، شیراز، همدان، یزد، کاشان و شهرهای حاشیه کویر ایران بوده است. جمعیت کثیری از یهودیان کرد نیز در غرب ایران در شهرهای سنندج، کرمانشاه، کامیاران و دیگر نواحی کردنشین زندگی می کردند. اما در بعضی از شهرهای ایران چون تبریز به دلیل درگیری ها و هجوم های گاه و بیگاه و تبعیض های فراوان، جمعیت یهودیان عملاً متفرق شده و یا به حداقل رسیده است.
در عصر صفویه، اشتغال به بسیاری از حرفه ها برای یهودیان ممنوع بوده و مخصوصاً در دوران شاه عباس، مشاغلی که یهودیان می توانستند آنها را انتخاب کنند، در لیستی بدین شرح اعلام شده بود: “نخ تابی، پیله وری، زرگری، فعله گری، بقچه کشی، دوره گردی و غیره.” لذا یهودیان از فعالیت در بسیاری از فعالیت های اقتصادی باز داشته شده و در حاشیه فعالیت های جاری قرار می گرفتند. ولی در کردستان یهودیان عموماً در کشاورزی و خدمات جنبی آن اشتغال داشته و منشأ اثر بودند. البته این محدودیت ها هرگز نتوانست یهودیان را حتی به صورت پنهانی از فعالیت در زمینه های دیگر باز دارد. گزارش جالبی از آمار کلیمیان شیراز در اواخر دوران قاجار کم و بیش نسبت اشتغال یهودیان را در شهرهای دیگر نشان می دهد.
از جمعیت ۱۰ هزار نفری کلیمی های شیراز ۵ نفر طبیب، ۴ نفر داروساز، ۱۰ نفر ملا، ۱۵۰ نفر زرگر، ۵۰ نفر تاجر، ۱۰ درصد جمعیت مطرب (در معنی امروز، مجریان مراسم شادی مذهبی و هنرمند)، سه درصد عرقیات فروش (تولید و توزیع) و نزدیک به ۲۰۰ نفر صرّاف و بازاری و بقیه پیله ور بودند. البته این ترکیب اشتغال بعد از دوران صفویه است، وگرنه در عصر صفوی شرایط نامساعد بوده و سخت گیری ها چنان بود که تأثیر آن تا اواخر قرن نوزدهم بر جای مانده است.
یهودیان در دوره مشروطه
علیرغم انقلاب مشروطه در سال ۱۹۰۶ و ایجاد فضای مناسب تر برای شروع فعالیت اقلیت های دینی در زمینه های اقتصادی، برای یهودیان محدودیت ها به شدت ادامه یافت و در تمام زمینه ها اولویت فعالیت های اقتصادی با مسلمانان بود. برای مثال، در اواخر قرن نوزدهم که فعالیت کلیمیان در خرده فروشی قماش در اصفهان به صورت چشم گیر گسترش یافت، بلافاصله کسبه و فروشندگان مسلمان اعتراضات خود را در اصفهان به گوش مسؤولان رساندند. در نهایت، در همین حرفه ابتدایی نیز محدودیت فعالیت کلیمیان شکل قانونی گرفت و التزام نامه ای مبنی بر محدودیت یهودیان به فعالیت در خرده فروشی پارچه (بزّازی) بین انجمن مقدس ملی اصفهان و بزرگان یهودی به امضاء رسید. این التزام نامه در تاریخ یکشنبه ۲۶ ذی الحجه ۱۳۲۴ برابر با ۱۰ فوریه ۱۹۰۷ امضاء گردید. متن کامل این قرارداد بدین شرح است:
“طایفه یهود در محلات اصفهان و خارج شهر اصفهان الی دو فرسخ، معامله جنس بزازی و علاقه بندی و حریر به کلی ننمایند، اناثاً و ذکوراً. ولی جهت وصول مطالبات سابقه از حال الی سه ماه دیگر به توسط اناث و پیرمردهای خود که سن آنها سی و چهل سال زیادتر باشد، در مراوده به خانه های مسلمین مجاز هستند، مشروط بر آنکه بقچه جنس بزازی و غیره همراه نبرند تا بعد از سه ماه … . ولی محض رفاه حال آنها، در دهات که بیش از دو فرسخ فاصله دارند تا شهر اصفهان و هر چه بعیدتر، در معامله و داد و ستد مجاز هستند، مشروط که کاری خلاف قانون شریعت مطهره از آنها نسبت به مسلمین صادر نشود و هرگاه خلاف قوانین و شروط مزبور عمل نمودند، امنای مجلس محترم ملی مختارند که به تکلیف خود درباره خلاف کار معمول فرمایند.
البته مقرراً در معاملات آنها با ارامنه جلفا و مراوده به خانه آنها ممنوع نیستند. غرض، طرفیت آنها با مسلمین است. اما مطالبات حضرات یهود و مسلمین هرگاه تعویق حاصل نمایند، امنای مجلس محترم همراهی فرموده وصول فرمایند. دیگر اینکه، یهود حق دارد که در محل خودشان (جویباره) چهار دکان بزازی داشته باشند، ولی حق معامله با نسوان مسلمین ندارند.”
پیداست در چنین شرایطی یهودیان جز آنکه در حاشیه فعالیت های اقتصادی بمانند، چاره ای نداشتند.
اعمال این التزام و شبیه به آن تا انقلاب مشروطیت و حتی پس از آن، کم و بیش وجود داشته است. اما ارتباط با اروپاییان و تأثیر آن بر شرایط اقتصادی ایران و کم توان شدن دیکتاتوری شاهی و توسعه فعالیت های اقتصادی و تنوع مشاغل در ۱۵۰ سال اخیر، ارتباط یهودیان را با سایر اقشار ایران گسترش داد. بنابراین نقش کلیمیان ایران بعد از این دوره در بررسی تحولات اقتصادی ایران قابل توجه بوده است. به عنوان نمونه، در دوران اخیر تعداد پزشکان یهودی، خواه پزشکان درس خوانده و یا تجربی، به نسبت جمعیت بسیار بیشتر از سایرین بوده است. در همدان، تویسرکان، اصفهان، شیراز و تهران حرفه پزشکی در خانواده های یهودی تقریباً موروثی بوده است.
